Khu vực xã Mường Than (Lai Châu) sau trận lũ quét sáng 17-7 - Ảnh: Xã Mường Than
Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, GS.TS Đỗ Minh Đức, Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), nhận định trận lũ quét vừa qua tại xã Mường Than (tỉnh Lai Châu) thuộc loại hình đa thiên tai (tai biến phức hợp).
Theo ông Đức, nguyên nhân chính dẫn đến lũ quét ở Mường Than là do ở khu vực Lai Châu nói chung và xã Mường Than xảy ra mưa lớn cực đoan trong thời gian ngắn.
Thứ hai, do địa hình địa chất phức tạp, nhiều dòng chảy ở khu vực xã Mường Than đã bị sạt lở ở quy mô nhỏ trong thời gian trước, làm gia tăng khả năng chứa nước trên mái dốc và làm ách tắc một phần hoặc nhiều dòng chảy.
Khi xảy ra mưa lớn cực đoan trong thời gian ngắn đã cuốn trôi toàn bộ đất đá, các cây gỗ xuống dòng chảy, tạo ra dòng lũ đổ ào ạt xuống khu vực cánh đồng Mường Than, gây ra hậu quả nghiêm trọng.
Phân tích thêm về điều kiện tự nhiên, GS.TS Đỗ Minh Đức cho biết khu vực Mường Than nằm ở rìa dãy Hoàng Liên Sơn, có địa hình bị chia cắt rất mạnh. Các con suối bắt nguồn từ độ cao khoảng 1.500 - 2.500m rồi đổ xuống cánh đồng Mường Than, tạo nên độ dốc lớn và dòng chảy có vận tốc rất cao.
Sơ đồ địa hình khu vực xảy ra lũ quét ở xã Mường Than - Ảnh: NVCC
Riêng suối Nậm Sáng có lưu vực nhỏ nhưng khá dốc, chỉ khoảng 6km² và dài khoảng 5km, góc dốc trung bình khoảng 11-12 độ.
Đáng chú ý, địa hình suối Nậm Sáng có độ dốc lớn nhưng không liên tục, một số đoạn mở rộng tự nhiên và tương đối thoải, thuận lợi cho việc tích tụ các vật liệu sạt lở cũng như tích nước trên sườn dốc (đập tạm - PV).
Khi mưa lớn xảy ra, các đập tạm này bị phá vỡ sẽ tạo ra dòng lũ quét mang theo khối lượng lớn bùn, đất và đá, khiến sức tàn phá tăng lên rất nhiều.
"Khu vực xảy ra sạt lở, lũ quét cũng có đặc điểm địa chất phức tạp với sự xuất hiện của các thành tạo đá magma và nhiều hệ thống đứt gãy lớn. Đá gốc bị nứt nẻ, vỡ vụn mạnh, đất phong hóa hình thành có chiều dày lớn, thuận lợi cho việc phát sinh hiện tượng trượt lở" - ông Đức cho biết thêm.
Sườn núi ở xã Mường Than bị xé toạc sau mưa lớn - Ảnh: VŨ TUẤN
Ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng Phòng dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, cho biết có ba nguyên nhân chính dẫn tới sạt lở, lũ quét ở khu vực xã Mường Than, tỉnh Lai Châu.
Thứ nhất, mưa kéo dài nhiều ngày là nguyên nhân quan trọng nhất. Tại trạm đo Phúc Than (xã Mường Than) lượng mưa tích lũy từ đầu tháng 7 đến hết ngày 17-7 lên tới gần 800mm khiến đất đá trên các sườn núi bão hòa nước và suy giảm khả năng liên kết.
Thứ hai, đặc điểm địa hình Mường Than có địa hình núi dốc, nhiều ta luy tự nhiên và nhân tạo, xen kẽ các khe suối nhỏ, nền đất đá phong hóa mạnh. Đây vốn là khu vực rất nhạy cảm với lũ quét và sạt lở khi xuất hiện mưa lớn kéo dài.
Thứ ba, đợt mưa lớn từ đêm 16 đến ngày 17-7 đóng vai trò là "yếu tố kích hoạt cuối cùng". Chỉ trong khoảng hơn một ngày, lượng mưa đạt khoảng 262mm làm khối đất đá vốn đã nhão, bở đồng loạt trượt lở xuống, gây ra lũ ống, lũ quét.
Khu vực cánh đồng Mường Than tan hoang sau lũ quét - Ảnh: VŨ TUẤN
GS.TS Đỗ Minh Đức cho biết trong điều kiện sạt lở, lũ quét đã và đang diễn ra như hiện nay, các dấu hiệu cảnh báo sớm có thể nhận biết như nước đột ngột rỉ ra hoặc phun lên bùn lầy từ các sườn dốc, bờ vách đất.
Tiếng cành cây gãy răng rắc, tiếng đá tảng va đập vào nhau trầm đục. Một số trường hợp sẽ phát sinh tiếng nổ lớn. Nước suối từ trong hoặc đục nhẹ đột ngột chuyển sang màu đục ngầu của bùn đất.
Thêm một lưu ý là thiên tai thường xảy ra rất bất ngờ trong đêm tối, từ nửa đêm đến rạng sáng hôm sau.
Khi có mưa lớn cần thường xuyên kiểm tra các dòng chảy có khu dân cư ở lân cận, khoảng 15-30 phút/lần. Trường hợp thông thường, mực nước lên nhanh thì phải di chuyển ngay. Nếu mưa lớn tiếp diễn mạnh mà mực nước không tăng, thậm chí giảm thì cũng cần cảnh báo ngay và di chuyển đến địa hình cao hơn dòng chảy ít nhất 10-12m.
