Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước

Sáng sớm, đoạn cuối sông Trà Khúc, nơi dòng nước gặp cửa Đại trước khi hòa vào biển, trên mặt nước, những chiếc ghe nhỏ nối nhau ra giữa dòng Trà Giang. Người chuẩn bị cào, người kiểm tra rổ, người buộc lại dây đeo ngang hông để săn thứ đặc sản xứ sở là con don.

Đi giật lùi giữa dòng Trà Khúc tìm đặc sản xứ sở

Nước dâng ngang thắt lưng, những người cào don lội xuống sông, trên tay họ là chiếc cào dài với cán tre khoảng 2,5m, phía trước gắn thùng cào, phía sau có dây đeo ngang hông để người làm nghề giảm bớt sức nặng.

Công việc tưởng chừng đơn giản, nhưng để cào được don lại chẳng hề nhẹ nhàng.

Người cào phải vừa giữ chặt cán tre, vừa tì tay vào thắt lưng lấy đà, nhấn chiếc cào nặng 10kg xuống lớp cát dưới đáy sông rồi kéo ngược về phía sau. Cứ thế, họ chậm rãi đi giật lùi giữa dòng nước. Một bước. Rồi thêm một bước. Rồi cả vạn bước giật lùi nơi cuối dòng Trà Khúc.

Chiếc cào nặng trĩu kéo rê dưới lớp cát. Người có kinh nghiệm chỉ cần cảm nhận độ nặng nơi tay là biết chiếc cào đã "trúng" don hay chưa.

Don nhỏ bé, vùi mình sâu dưới lớp cát, nhưng qua bao năm tháng, những người dân nơi đây đã quen với từng nhịp nước, từng bãi cát, từng dấu hiệu của con nước. Họ biết khi nào nên xuống sông và khi nào phải trở về.

Đợt này, nước rút vào buổi sáng nên người làm nghề phải tranh thủ xuống sông từ rất sớm. Công việc kéo dài liên tục từ 4 - 6 giờ. Khi cào được don, họ đãi sơ bằng nước sông rồi đổ vào những chiếc rổ lớn đặt trên ghe.

Đến khi con nước bắt đầu dâng, những người cào don lại thu dọn dụng cụ, đưa ghe vào bờ. Một ngày mưu sinh khép lại, chờ con nước khác.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 2.

Ông Nguyễn Văn Năm (50 tuổi, xã An Phú) cho biết nghề cào don đã gắn với người dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Sau mùa lũ, khi nước bắt đầu rút, người dân lại xuống sông. Đến mùa mưa, nước dâng cao, dòng sông đổi khác, nghề cào don phải tạm dừng. Vì vậy mỗi năm người dân chỉ làm nghề được khoảng tám tháng.

"Nghề này phụ thuộc hoàn toàn vào con nước. Chỉ khi nước xuống, bãi cát lộ ra vừa đủ thì người dân mới xuống sông cào don được", ông Năm nói.

Từ con don dưới đáy sông đến món ăn đặc sản

Ở xã An Phú và xã Tịnh Khê hiện có hàng chục hộ dân sống bằng nghề cào don. Mỗi ngày, một người có thể thu được khoảng một bao don, tương đương trên dưới 20kg.

Don không bán theo ký, mà tính theo rổ. Mỗi rổ có giá khoảng 60.000 đồng. Nhưng con don bé nhỏ sau đó được thương lái thu mua hoặc đưa đến các quán don trong vùng.

Không ồn ào, không cầu kỳ, don theo những chuyến ghe rời bãi, đi vào chợ, vào bếp, rồi trở thành món ăn mang theo hương vị của một vùng sông nước.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 3.

Nghĩ cũng lạ, con don giống con hến đến 90%, nhưng lại khác vị, và loài nhuyễn thể này chẳng hiểu vì sao chỉ có trên sông Trà Khúc. Các sông khác tại Quảng Ngãi cũng không có loài vật này, chứ đừng nói là các dòng sông cả nước.

Don là loài nhuyễn thể cùng họ với hến nhưng thịt thơm, ngọt. Chúng sống ở vùng nước lợ, vùi mình trong lớp cát dưới đáy sông.

Có lẽ vì sự khác biệt ấy, mà món ăn đơn giản này trở thành đặc sản nổi tiếng, du khách muốn thưởng thức khi ghé Quảng Ngãi.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 4.

Để làm nên một tô don, người ta phải trải qua nhiều công đoạn. Don được làm sạch rồi luộc. Phần thịt được tách khỏi vỏ, còn nước luộc giữ lại làm nước dùng.

Từ thứ nguyên liệu nhỏ bé ấy, người Quảng Ngãi chế biến thành nhiều món ăn dân dã như cháo don, don xào... Nhưng có lẽ quen thuộc nhất vẫn là tô don nóng hổi ăn cùng bánh tráng nướng và ớt cay.

Một chút ngọt của don, vị đậm đà của nước dùng, cái giòn thơm của bánh tráng nướng và vị cay nồng của ớt tạo nên thứ hương vị đặc trưng.

Đó không chỉ là một món ăn. Đó còn là câu chuyện của dòng sông, của con nước và những người dân đã dành cả đời để tìm kiếm sản vật dưới lớp cát.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 5.

Lễ hội don An Phú lần đầu được tổ chức

Từ ngày 24 đến 27-7, tại khu vực phía nam cầu Cổ Lũy (thôn Phú Thọ, xã An Phú) sẽ diễn ra Lễ hội don An Phú - lần đầu tiên được tổ chức ở Quảng Ngãi.

Theo lãnh đạo UBND xã An Phú, lễ hội nhằm quảng bá đặc sản don, tôn vinh giá trị ẩm thực và văn hóa địa phương, đồng thời kết nối tiêu thụ các sản phẩm OCOP và sản phẩm đặc trưng của địa phương.

Lễ hội cũng là dịp để người dân và du khách hiểu hơn về nghề cào don - một nghề mưu sinh gắn với con nước và dòng Trà Khúc, qua đó góp phần giữ gìn, quảng bá giá trị văn hóa ẩm thực đặc trưng của vùng đất Quảng Ngãi.

Đến lễ hội don, phía sau món đặc sản ấy là câu chuyện của những nhọc nhằn ít người nhìn thấy. Người làm nghề phải ngâm mình hàng giờ dưới nước, mang theo chiếc cào nặng hơn 10kg, làm việc trong điều kiện phụ thuộc hoàn toàn vào con nước và thời tiết.

Có hôm nước xuống đẹp, don nhiều, người cào trở về với những bao don đầy. Có hôm con nước không thuận, họ phải trở về với thành quả ít ỏi.

Dẫu vậy, cứ mỗi khi sông Trà Khúc rút nước, những chiếc ghe lại ra bãi. Người lại xuống sông. Chiếc cào lại kéo rê trên nền cát.

Và giữa dòng nước lợ nơi cuối sông Trà Khúc, một nghề mưu sinh lâu đời vẫn âm thầm tiếp nối, như cách người dân nơi đây đã sống cùng dòng sông qua bao mùa nước.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 6.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 7.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 8.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 9.

Theo con nước sông Trà Khúc săn đặc sản don nổi tiếng cả nước - Ảnh 10.